ความเดิมตอนที่แล้ว รู้จักกับ HTML5 - ภาคหนึ่ง HTML5 คืออะไร?
ตอนแรกเราดู "ภาพรวม" ของ HTML5 ไปแล้ว คราวนี้จะมาดูเจาะเป็นบางประเด็นให้ละเอียดขึ้นนะครับ สำหรับตอนที่สองจะเป็นเรื่องของ Web Video หรือ HTML5 Video ซึ่งเป็นที่สนใจต่อสาธารณะไม่น้อย โดยเฉพาะในเรื่อง "สงคราม codec" ที่ยังไม่จบไม่สิ้น และกลายเป็นความซวยของนักพัฒนาเว็บไปแทน

ที่มาที่ไปของ Web Video

ใน HTML รุ่นก่อนๆ ไล่มาจนถึง HTML4 เรา__ไม่สามารถ__แทรกวิดีโอและไฟล์เสียงลงไปในเว็บเพจได้แบบ native คือเป็นส่วนหนึ่งของหน้าเว็บ เฉกเช่นเดียวกับการแทรกภาพด้วยแท็ก <img> เพราะตัวเทคโนโลยีเว็บและเบราว์เซอร์เอง ไม่สามารถประมวลผลวิดีโอ/เสียงได้เพียงลำพังของตัวมันเอง
อย่างไรก็ตาม เราก็มีทางออกโดยใช้แท็ก <embed> หรือ <object> เดิม เพื่อฝัง "วัตถุ" อะไรสักอย่างลงในหน้าเว็บ จากนั้นเบราว์เซอร์จะโอนหน้าที่ให้ "โปรแกรมภายนอก" มาจัดการแสดงผลวัตถุนั้นๆ ให้แทน
โปรแกรมภายนอกนี้คือ "ปลั๊กอิน" ที่ผู้ใช้ต้องติดตั้งเสริมลงไปในระบบปฏิบัติการ เคียงคู่ไปกับเบราว์เซอร์ ซึ่งปลั๊กอินที่เรารู้จักกันดีคือ Flash Player แต่ก็ยังมีตัวอื่นๆ อีกมาก เช่น Shockwave, Java, QuickTime, Silverlight, Google Earth, Google Video Chat เป็นต้น
ส่วนตัวอย่างการใช้งานก็มีตั้งแต่การเล่นภาพเคลื่อนไหว, วิดีโอ, เกม, ไปจนถึงวัตถุ 3 มิติอย่างใน Google Earth
แต่เมื่อเว็บพัฒนาขึ้น งานบางอย่างที่ต้องใช้ปลั๊กอินช่วยกลับได้รับความนิยมอย่างมาก โดยเฉพาะการเล่นวิดีโอ-ไฟล์เสียง ทำให้กลุ่มผู้ร่างมาตรฐานเว็บมองว่าควรจะกำหนดให้เบราว์เซอร์มีความสามารถนี้มาในตัวเลย
นี่เป็นเหตุให้ HTML5 มีแท็กใหม่ด้านนี้อีก 2 ตัวคือ <video> และ <audio> หน้าที่การใช้งานก็ตามชื่อครับ

ตัวอย่างการใช้งาน

การฝังวิดีโอลงในหน้าเว็บ ใช้รูปแบบที่ใกล้เคียงกับการใส่แท็ก img มาก โดยรูปแบบที่เรียบงายที่สุดคือ
{syntaxhighlighter brush: xml}

{/syntaxhighlighter}
จะเห็นว่ารูปแบบการใช้แท็ก video จะเหมือนกับ img มาก คือเริ่มด้วยชื่อแท็กปกติ และตามด้วยคุณสมบัติ src เพื่อระบุตำแหน่งของไฟล์ที่จะแสดงผล (ส่วนวิธีใส่ path ก็เหมือนกันทุกประการ จะใส่ full path หรือ relative path ก็ตามชอบ)
สำหรับแท็ก audio ก็คล้ายๆ กัน ซึ่งคงจะไม่พูดถึงในที่นี้ครับ
แต่ในการใช้งานจริงๆ รูปแบบอาจจะซับซ้อนขึ้นมาสักนิด เพราะเราสามารถเลือกใส่ source ของไฟล์ได้หลายอันพร้อมกัน เพื่อให้เบราว์เซอร์เลือกใช้ไฟล์ที่เหมาะกับตัวเองมากที่สุด (ด้วยปัญหาเรื่อง codec ดังจะกล่าวถึงในหัวข้อต่อไป)
ตัวอย่างจากเว็บ HTML5 Rocks
{syntaxhighlighter brush: xml}

{/syntaxhighlighter}
นอกจากนี้เรายังสามารถใส่ข้อความเพื่อให้แสดงผลเมื่อเบราว์เซอร์ไม่รู้จักแท็กนี้ได้ด้วย วิธีการคือยัดข้อความลงไปตรงๆ
{syntaxhighlighter brush: xml}

Video tag not supported. Download the video here.

{/syntaxhighlighter}
ในโลกยุคปัจจุบัน ยังมีเบราว์เซอร์อีกไม่น้อยที่ไม่รองรับ HTML5 Video (ตัวอย่าง IE7/8) ทำให้ในการใช้งานจริง เราควรจะใส่ Flash Object ไว้เป็นทางเลือก (ถ้ามี) ให้ด้วย วิธีการก็แบบเดียวกัน
{syntaxhighlighter brush: xml}

...

{/syntaxhighlighter}
ความสามารถอื่นๆ ของแท็ก video ที่อยู่ในรูป attribute

• controls - สามารถกำหนดได้ว่าจะแสดง "ตัวควบคุมการเล่น" (control) ไว้ด้วยหรือไม่ (ซึ่งเป็นตัวคุมวิดีโอขั้นพื้นฐานที่มากับตัวเบราว์เซอร์)
• poster - แสดงภาพ thumbnail ของวิดีโอสำหรับก่อนกด play ได้ด้วย อันนี้เราต้องเตรียมภาพมาเองเป็นไฟล์ภาพธรรมดา ปรับขนาดมาให้ตรง
• autoplay - เล่นอัตโนมัติ
• loop - เล่นวนซ้ำ

ตัวอย่างจาก HTML5 Rocks
{syntaxhighlighter brush: xml}

{/syntaxhighlighter}
ตัวอย่างโค้ดในโลกจริง ผมก็อปปี้มาจากหน้า Firefox Features โค้ดจะยาวหน่อยแต่ไม่มีอะไรยาก
{syntaxhighlighter brush: xml}

<param name="movie" value="/includes/flash/playerWithControls.swf?flv=serv/mozhacks/demos/screencasts/runfield/screencast.mp4&amp;autoplay=false&amp;msg=Play%20Video" />
<param name="wmode" value="transparent" />

<div class="video-player-no-flash">
This video requires a browser with support for open video:
<ul>
<li><a href="http://www.mozilla.org/firefox/">Firefox</a> 3.5 or greater</li>
<li><a href="http://www.apple.com/safari/">Safari</a> 3.1 or greater</li>
</ul>
or the <a href="http://www.adobe.com/go/getflashplayer">Adobe Flash Player</a>. Alternatively, you may use the video download links to the right.
</div>


{/syntaxhighlighter}
สำหรับการเล่น Web Video ในขั้นสูง เราสามารถสร้างโค้ด JavaScript มาเป็นตัวเล่นวิดีโอที่มีความซับซ้อนสูงได้ (อย่างใน YouTube โหมด HTML5 ในปัจจุบัน) หรือจะนำมันไปเชื่อมกับแท็ก <canvas> เพื่อเพิ่มลูกเล่นการแสดงผลก็ได้ รายละเอียดอ่านได้จาก HTML5 Rocks ส่วนตัวเล่นวิดีโอ HTML5 ที่เป็น JavaScript มีคนทำไว้เยอะแล้ว ฟีเจอร์มากมาย รายละเอียดดูได้จากหน้า HTML5 Player Comparison
ผมจะจบรายละเอียดทางเทคนิคของการใช้แท็ก video ไว้แค่นี้ รายละเอียดลึกกว่านี้ ผู้อ่าน Blognone น่าจะค้นต่อกันเองได้ไม่ยาก ต่อไปจะเป็นเรื่อง "การเมือง" ที่ยากกว่ามาก

พื้นฐานการทำงานของวิดีโอ

เราพูดถึงวิธีการใช้งานแท็ก video กันไปหมดแล้ว คราวนี้มาดูเรื่อง "ชนิดของไฟล์" ที่ใช้ในแท็ก video กันบ้าง
ผู้อ่าน Blognone น่าจะคุ้นเคยกับการดูวิดีโอบนคอมพิวเตอร์กันอย่างดี และทราบดีว่าไฟล์วิดีโอที่ใช้มีความหลากหลาย ถ้าเป็น "นามสกุล" ของไฟล์ก็มีตั้งแต่ .mov, .mp4, .wmv, .avi, .ogg เยอะแยะเต็มไปหมด
หลักการทำงานของไฟล์วิดีโอหนึ่งไฟล์ จะแบ่งออกเป็น 3 ส่วน ได้แก่

• container เป็น "ตัวครอบ" ไฟล์วิดีโอชั้นนอกสุด ในทางปฏิบัติมันเอาไว้ใส่ metadata ต่างๆ ของไฟล์จริงที่อยู่ภายใน เช่น บิทเรท เฟรมเรท ชื่อตอน ซับไตเติล เมนู ฯลฯ ซึ่งชนิดของ container จะสะท้อนออกมาในนามสกุลของไฟล์วิดีโอที่เราเห็น เช่น container ชนิด AVI ก็ใช้นามสกุลไฟล์ .avi หรือ Matroska ใช้นามสกุล .mkv เป็นต้น
• video codec ตัวไฟล์ภาพ เข้ารหัส (encode) มาด้วย "โค้ด" (codec) แบบไหน เช่น MPEG-4, VP8, Ogg Theora เพื่อบอกให้ตัวเล่นวิดีโอปลายทางสามารถถอดรหัส (decode) กลับมาเป็นรูปภาพได้
• audio codec ตัวไฟล์เสียง เข้ารหัส (encode) มาด้วย "โค้ด" (codec) แบบไหน เช่น MP3, AC-3, FLAC, Ogg Vorbis

หมายเหตุ: อ่านข่าวเก่าหมวด Codec ประกอบเพื่อข้อมูลที่ละเอียดยิ่งขึ้น
ไฟล์ container หนึ่งแบบ อาจมีวิดีโอที่เข้ารหัสด้วยชนิดของ codec ที่แตกต่างกันได้ เช่น ไฟล์ .mp4 ข้างในอาจเป็นวิดีโอแบบ MPEG-4, H.263 หรือ H.264 (AVC) ก็ได้
ตัวอย่างข้อมูลวิดีโอจากโปรแกรม MediaInfo (มากับ K-Lite) แสดงข้อมูลของ container/video codec/audio codec

Format : AVI
Format/Info : Audio Video Interleave
Video
ID : 0
Format : MPEG-4 Visual
Audio
ID : 1
Format : AC-3
Format/Info : Audio Coding 3

เมื่อวิดีโอในโลกนี้มีหลายฟอร์แมตมาก ทำให้การนำวิดีโอไปแสดงบนเว็บมีปัญหาไม่น้อย เพราะต้องหาคำตอบว่าจะเลือกฟอร์แมตไหนดี
กรณีของ Flash จะง่ายหน่อย เพราะว่า Adobe ฝังตัวเล่นวิดีโอชนิดต่างๆ เข้ามาให้ใน Flash Player เลย ทำให้คนสร้างวิดีโอมีหน้าที่แค่สร้างให้ตรงกับที่ Adobe กำหนดก็พอ (เดิมที Flash Player รองรับวิดีโอที่เข้ารหัสด้วย Sorenson Spark จากนั้นเพิ่ม On2 VP6 และภายหลังก็รองรับ MP4 H.264)
แต่ในยุคของ HTML5 Video จะยุ่งกว่ากันมาก เพราะไม่มีใครมีอำนาจเด็ดขาดในการกำหนดกฎเกณฑ์ว่าควรจะใช้ฟอร์แมตอะไร (W3C ในฐานะผู้ร่างมาตรฐานเว็บ ก็เป็นเพียงแค่ consortium หรือสมาคม คนทำงานจริงเป็นคนของบริษัทต่างๆ อยู่ดี)
สุดท้ายแล้ว โลกของ HTML5 Video จึงแตกออกเป็นสองค่าย (ตามที่ Blognone นำเสนอข่าวมาโดยตลอด) นั่นคือ

• ค่าย MPEG สนับสนุนโดยไมโครซอฟท์และแอปเปิล มีจุดเด่นที่ฟอร์แมต MPEG-4 แพร่หลายอย่างมาก แต่ข้อเสียคือเรื่องสิทธิบัตรในการใช้ฟอร์แมต MPEG-4 ที่ไม่ใช่ของฟรี 100%
• ค่าย WebM สนับสนุนโดยกูเกิล ม็อซซิลลา โอเปรา ข้อดีคือฟอร์แมตฝั่ง WebM สามารถใช้งานได้เสรี แต่ข้อเสียคือเป็นฟอร์แมตใหม่ที่คนยังใช้กันไม่เยอะนัก

จริงๆ แล้วไมโครซอฟท์ก็มีฟอร์แมตวิดีโอของตัวเองคือ VC-1 (ใช้ใน .wmv ยุคหลังๆ) ส่วนแอปเปิลก็มีฟอร์แมต QuickTime Movie (ใช้กับ .mov) เช่นกัน แต่ทั้งสองค่ายนี้เห็นว่า MPEG-4 เป็นมาตรฐานกว่าในระยะยาว ช่วงหลังเลยหันมาใช้ MPEG-4 (codec เป็น H.264 หรืออีกชื่อคือ MPEG-4 AVC) กันเป็นหลัก

ประวัติโดยย่อของ WebM

คนแถวนี้คงรู้จัก MPEG กันดีอยู่แล้ว ขอเล่าเรื่อง WebM แบบคร่าวๆ เพียงฝั่งเดียวนะครับ
WebM เกิดจากที่กูเกิลซื้อบริษัท On2 (ที่เคยทำ codec ใน Flash) เมื่อปี 2009 จากนั้นกูเกิลนำ codec รุ่นล่าสุดของ On2 ที่ชื่อว่า VP8 มาเปิดซอร์ส-เปิดสิทธิการใช้งานแก่ทุกๆ คนเมื่อปี 2010 ภายใต้โครงการชื่อ WebM
โครงสร้างทางเทคนิคของไฟล์ WebM (นามสกุล .webm) ประกอบด้วย

• container ยืมสเปกบางส่วนของ .mkv มาจากโครงการ Matroska
• video codec ใช้ On2 VP8
• audio codec ยืมสเปก Vorbis มาจากโครงการ Ogg

เนื่องจากสเปกทั้งหมดเผยแพร่ต่อสาธารณะ และเปิดซอร์สโค้ดให้นำไปใช้งานได้ ทำให้มีโปรแกรมจำนวนไม่น้อยสนับสนุนฟอร์แมต WebM เช่น Opera, FFmpeg, Winamp, Skype, Flash Player ในฝั่งของผู้ผลิตวิดีโอ รายที่สำคัญก็คือกูเกิลเองที่ประกาศว่า วิดีโอใหม่ใน YouTube ถูกแปลงเป็น WebM หมดแล้ว เหลือเพียงวิดีโอเก่าอีกบางส่วนเท่านั้น
ส่วนจุดอ่อนของ WebM คือ

• คุณภาพของภาพที่ยังด้อยกว่า H.264 อยู่ประมาณหนึ่ง
• ยังขาดการรองรับที่ระดับฮาร์ดแวร์ โดยเฉพาะอุปกรณ์พกพา เพราะคู่แข่งคือ H.264 นั้นมีซีพียูหลายค่ายออกแบบวงจรช่วยถอดรหัสมาเป็นพิเศษให้ ทำให้การเล่นวิดีโอบนอุปกรณ์พกพาดีกว่ากันเยอะ (เช่น Atom มีตัวช่วยถอดรหัส MPEG2, H.264, VC-1 ในขณะที่ WebM ต้องพึ่งพลังซีพียูอย่างเดียว กูเกิลกำลังพยายามแก้ปัญหานี้ แต่ก็ต้องใช้เวลา และแน่นอนว่าฮาร์ดแวร์ที่ขายไปแล้วก็อด
• ปัญหาด้านกฎหมาย ถึงแม้กูเกิลจะเปิดให้ทุกคนใช้โดยไม่มีค่าสิทธิบัตร แต่ MPEG LA ผู้ดูแลมาตรฐานของ MPEG ก็ไม่ยอมให้มันเป็นแบบนั้นง่ายๆ โดยประกาศขู่ว่าจะฟ้องว่า WebM ละเมิดสิทธิบัตรของฝั่งตัวเอง ถ้าคดียุติแล้ว WebM ผิดจริง ก็คงหมดอนาคตไปเลย

การรองรับของเบราว์เซอร์

เมื่อรู้จักผู้ท้าชิงทั้งสองฝั่งแล้ว เราก็มาดูกันว่าเบราว์เซอร์แต่ละตัวรองรับเทคโนโลยีฝั่งไหนกันแค่ไหน
เพื่อความสะดวก ผมขอใช้ตารางจากเว็บ LongTail Video ที่ออกรายงาน The State Of HTML5 Video (ฉบับ 1 กุมภาพันธ์ 2012) มาแปะเลยนะครับ (ตารางเปรียบเทียบแบบสุดละเอียดดูได้จาก Wikipedia)

เอาเบราว์เซอร์หลักบนเดสก์ท็อปก่อน

• กลุ่มที่สนับสนุน H.264 อย่างเดียว คือ IE (ต้องเป็น IE 9 ขึ้นไป) และ Safari
• กลุ่มที่สนับสนุน VP8 อย่างเดียว คือ Firefox และ Opera
• กลุ่มที่สนับสนุนทั้งคู่คือ Chrome (ประกาศว่าจะถอด H.264 แต่วันนี้ยังอยู่)

หมายเหตุ:

• IE9 สามารถเล่น WebM ได้ผ่านปลั๊กอินของกูเกิล (ข่าวเก่า)
• Firefox บนวินโดวส์สามารถเล่น H.264 ได้ผ่านปลั๊กอินของไมโครซอฟท์ (ข่าวเก่า)
• Chrome บนวินโดวส์สามารถเล่น H.264 ได้ผ่านปลั๊กอินของไมโครซอฟท์ (ข่าวเก่า)

แต่ในโลกความเป็นจริงคงมีผู้ใช้จำนวนไม่เยอะนักที่จะติดตั้งปลั๊กอินเหล่านี้
จากสถิติของ Net Applications นับถึง 4 มีนาคม 2012 ฝ่าย H.264 มีส่วนแบ่งตลาดรวมกัน 58.08% ส่วนฝ่าย WebM/VP8 มีส่วนแบ่งตลาดรวมกัน 41.53% -- กลายเป็นงานยากขึ้นมาทันที
สำหรับผู้อ่าน Blognone ตัวเลขจะต่างไปพอสมควร (นับถึงวันที่ 4 มีนาคมเช่นกัน) คือฝ่าย H.264 มีส่วนแบ่งตลาด 26.96% แต่ฝ่าย WebM/VP8 มีส่วนแบ่งตลาดมากถึง 65.37%
แต่สถานการณ์บนมือถือ จะกลับกันไปอีกทาง

• iOS แน่นอนว่ามีแต่ H.264
• Android รองรับ H.264 ตั้งแต่แรก แต่เพิ่งมารองรับ VP8 ใน Android 2.3 ขึ้นไป (จากสถิติของกูเกิล นับถึง 1 กุมภาพันธ์ 2012 มีอุปกรณ์ Android จำนวน 63% ที่เป็น 2.3 ขึ้นไป)
• แพลตฟอร์มอื่นๆ ผมไม่มีข้อมูล แต่น่าจะรองรับแต่ H.264 เท่านั้น ยังไม่มีใครรองรับ WebM นอกจากกูเกิล

สภาพตลาดแบบนี้ทำให้คนทำวิดีโอบนเว็บเหนื่อยกว่าที่ควร (ซวยจริงๆ) และในเมื่อทั้งสองค่ายยังไม่สามารถหาข้อยุติกันได้ง่ายๆ ทางออกที่เป็นไปได้คงมีแค่

• ทำวิดีโอสองฟอร์แมต แล้วให้เบราว์เซอร์เลือกกันเอง (ซึ่งปัจจุบัน YouTube ก็เลือกวิธีนี้)
• กลับไปใช้ Flash ให้มันสิ้นเรื่อง (แต่ Flash ก็มีอุปกรณ์รองรับน้อยลงเรื่อยๆ เช่น iOS หรือ IE10 Metro)

ชุดทดสอบปิดท้าย

ผมก็อปปี้ไฟล์วิดีโอของ Mozilla จำนวน 3 ฟอร์แมตคือ WebM, MP4 และ Ogg Theora (อันสุดท้ายนี่ของแถม) มาให้ทดสอบกันเล่นๆ ครับ ลองดูว่าเบราว์เซอร์ที่คุณใช้อยู่รองรับมากน้อยแค่ไหนด้วยตาตัวเอง น่าจะเข้าใจได้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น
WebM

MP4

Theora

ผลลัพธ์ของเบราว์เซอร์ 4 ตัวบน Windows 7 (คลิกไปดูรูปใหญ่กันเอง)

สำหรับคนที่อยากทดสอบกันซีเรียสจริงจัง ลองดู ชุดทดสอบของ LongTail Video มีฟอร์แมตให้เลือกเยอะกว่า